Zo fotografeer je noorderlicht

Afgelopen jaren was het noorderlicht in grote delen van Europa te zien. Een geweldig schouwspel van moeder natuur, maar nog niet zo eenvoudig te fotograferen. Deze tutorial helpt je op weg.

Wat is noorderlicht?

Voordat we het noorderlicht gaan fotograferen, is het goed te weten wat het noorderlicht nu eigenlijk is. Onze zon is een gloeiendhete bol van vooral waterstof. Hij stuurt niet alleen licht en warmte onze kant op, maar ook een constante stroom aan geladen deeltjes. Onze aarde is eigenlijk een grote magneet; daarom wijst een kompas bij ons naar het noorden. Het zorgt voor een magnetisch veld rond de aarde, dat ons beschermt tegen gevaarlijke kosmische straling. Ook de deeltjes van de zon worden van de aarde weggehouden door dit magnetisch veld. Dat magnetisch veld begint echter op de polen. Deeltjes kunnen daardoor de polen gemakkelijker bereiken. Wanneer ze botsen met luchtmoleculen, lichten deze moleculen op: het noorderlicht. In het Hoge Noorden is daarom bijna iedere avond wel iets van noorderlicht te zien.

Soms is er een flinke uitbarsting op de zon. Daarbij komen dan zeer veel geladen deeltjes vrij die ook nog eens met grote snelheid de ruimte in slingeren. Met een beetje geluk is die uitbarsting op de aarde gericht. Komt zo’n schikgolf aan geladen deeltjes op aarde aan, dan krijgt het magnetisch veld een flinke dreun en kan het zelfs tijdelijk vervormd worden. Deeltjes kunnen nu veel dieper en veel zuidelijker in de atmosfeer doordringen, waardoor het noorderlicht ook buiten de poolregio waargenomen kan worden.

Wanneer te zien?

In het Hoge Noorden is het noorderlicht al bij geringe activiteit aanwezig. Hoe zuidelijker je komt, hoe krachtiger het noorderlicht moet zijn. Daarvoor bestaan verschillende parameters. Het is wat technisch, maar je kunt in speciale apps of sites letten op de volgende data:

Kp: deze waarde wordt nogal eens als de heilige graal gezien, maar het is niets meer of minder dan een eerste indicatie. De Kp geeft de magnetische activiteit weer. Bij een Kp van 4 tot 5 is het noorderlicht in geheel Scandinavië (met het blote oog) te zien. Voor Nederland, België of Duitsland is doorgaans een Kp van minimaal 6 nodig, liever nog 7.
Bz: zonder op de details in te gaan: deze MOET zuidelijk zijn om de deeltjes van de zon diep genoeg in de atmosfeer te laten binnen dringen. Is de Bz noorderlijk, dan worden de deeltjes afgestoten. Zie hier het grote mankement van de Kp-waarde. De Kp kan er supergoed uitzien, bij een noordelijke Bz gebeurt er amper iets.
Dichtheid: ook hier geldt weer: alle waardes kunnen er goed uitzien, maar als er amper geladen deeltjes aanwezig zijn, zijn er ook weinig botsingen met onze atmosfeer en valt het noorderlicht tegen. Meer deeltjes is potentieel meer noorderlicht.
Snelheid zonnewind: vergelijk het met een normale storm op aarde. Hoe harder het waait, hoe groter de impact. Bij de zonnewind is het niet anders. Hoe harder die ‘waait’, hoe groter de druk op het magnetisch veld.

Kortom, het is nogal afhankelijk van heel veel factoren. Dat maakt ook dat het bijzonder lastig is een correcte verwachting over de noorderlichtkansen te maken. Uitbarstingen op de zon gaan niet onopgemerkt voorbij, maar het vervolg blijft in hoge mate onzeker. Soms gebeurt er uiteindelijk toch niks (de wolk aan geladen deeltjes mist net de aarde), soms is het juist veel sterker.

Fotograferen

Goed, je weet nu hoe het ontstaat en waarop je moet letten. Tijd om te gaan fotograferen. Het ene noorderlicht is het andere niet. Is er weinig activiteit, dan geeft het noorderlicht weinig licht. Is het daarentegen erg actief, dan kan het zo fel zijn dat je er een boek bij kunt lezen …

Dat maakt duidelijk dat er niet één exacte instelling te benoemen valt. Wat dan wel te doen?

Voordat je afdrukt, moet je eerst nauwkeurig scherpstellen. Dat is al uitdagend genoeg. Oefen dit daarom al eens op een andere heldere nacht, zodat je niet hoeft te stressen wanneer het erop aan komt. Zoom met behulp van je schermpje in op een heldere ster. Stel manueel scherp. Blijf aan de scherpstelring draaien totdat het puntje zo klein mogelijk is. Lukt het niet, stel dan scherp op bijvoorbeeld een lamp in de verte. Gebruik in ieder geval geen autofocus; die weet met het duister geen raad.
Je fotografeert in het donker, dus wil je dat er zoveel mogelijk licht op je sensor belandt. Gebruik daarom het liefst een zo lichtsterk mogelijk groothoekobjectief en gebruik dan ook de laagste diafragmawaarde, zoals f/2.8.
Noorderlicht beweegt, vaak verrassend snel. Bij een te lange sluitertijd vervaagt alles tot een kleurrijke waas, terwijl juist de details zo mooi zijn. Belicht dus zo kort mogelijk, liefst niet langer dan 5 seconden. Dat kan dus best een uitdaging zijn in het holst van de nacht. Recept: schroef de ISO maar flink op. Bij fel noorderlicht kan ISO 800 al voldoende zijn, bij zwak noorderlicht is ISO 6.400 geen uitzondering.
Doe dit alles in de M-stand, zodat je zelf de controle hebt over diafragma, sluitertijd en ISO. Je wilt niet dat de camera iedere foto weer net anders maakt. Maak een testfoto, controleer de scherpstelling nauwkeurig en bekijk het histogram. In het donker lijkt je schermpje erg licht, waardoor je misschien wat donkerder zou belichten. Dat zou zonde zijn. Het histogram geeft duidelijkheid. Let daarop zeker ook op het groene kanaal. Groen noorderlicht kan bij flinke activiteit behoorlijk fel worden en uitbijten.
Staat alles goed, laat de camera dan het werk doen. Zet de intervalmeter aan of vergrendel een draadontspanner in combinatie met de burstmodus, zodat de camera onophoudelijk blijft fotograferen. Pas de instellingen of de compositie pas aan als de omstandigheden daarom vragen. Bijkomend voordeel: je kunt de resultaten achteraf samenvoegen tot een leuke time-lapse.

Algemene tips

Noorderlicht zie je, zoals de naam verraadt, doorgaans richting het noorden. Zorgt dat je vrij uitzicht hebt en dat je een zo donker mogelijke locatie kiest. Zeker zwak noorderlicht verdrinkt makkelijk in lichtvervuiling.

Met het oog is het noorderlicht niet altijd of niet duidelijk te zien. Soms ziet het eruit als een grijzige sluierwolk. Een snelle testfoto met je smartphone laat echter duidelijk de kleuren zien, zodat je weet dat het raak is. Fotografeer het noorderlicht verder niet met je smartphone, daarmee doe je jezelf en het noorderlicht echt te kort.

Een maanloze nacht maakt de lucht donkerdere en laat het noorderlicht beter opvallen. Met maanlicht kun je daarentegen wel wat details in het landschap tevoorschijn toveren.

Alleen een gekleurde lucht is saai. Dat zou je overdag ook niet doen. Denk dus goed na over de compositie. Betrek bijvoorbeeld een boom of kerktoren in je beeld, of maak gebruik van reflecties het water.

Ben je eenmaal aan het fotograferen: laat je zaklamp uit! Je ogen moeten ongeveer een kwartier aan het donker wennen. Met 1 druk op de knop van de zaklamp moeten je ogen weer opnieuw wennen en verpest je het eventueel voor medefotografen. Zorg dat je je camera blind kunt bedienen!

Kleed je warm aan. Je staat vaak uren buiten. Laat kou je plezier niet bederven!