Wandelen door de geschiedenis van het mijnwerkersdorp Pershyttan

Praktisch

Lengte:

6 km

Startpunt:

Coördinaten:

59.495411, 15.006228

Wanneer familie en vrienden bij ons in Nora op bezoek komen, nemen we ze steevast mee naar Pershyttan. Dit is het best bewaarde mijnwerkersdorp van Zweden en het ligt vrijwel om de hoek. Hier wandel je niet zomaar door een bos, maar loop je over een eeuwenoude historische laag in het landschap. Tijdens de 6 kilometer lange cultuur- en natuurroute zie je precies hoe de ijzerindustrie deze streek heeft gevormd.

Bergslagen vormde eeuwenlang het economische hart van Zweden. Zonder Bergslagen geen ijzer, en zonder ijzer geen Zweden. Ruim 600 jaar lang was het ijzer uit onze streek het belangrijkste exportproduct van het land. Waar je nu geniet van serene stilte en dichte bossen, lag ooit een kaal en bedrijvig industrielandschap. Om het erts in de hyttor (smelterijen) te kunnen smelten, was gigantisch veel houtskool nodig. Vrijwel de gehele omgeving werd destijds kaalgekapt.

Starten bij het station
De wandeling begint bij het oude spoorwegstation van Pershyttan. In het onbemande informatiecentrum kun je rustig rondkijken. Panelen laten zien hoe het dorp is gegroeid en hoe de wereld onder de grond eruitziet. Ook staat er een grote stoomlocomotief op het spoor. Handig om te weten: bij het station is een wc aanwezig.

Vanaf het station lopen we meteen door naar de Åkergruvan op het zuidelijke veld, waar tot 1966 mijnactiviteiten plaatsvonden. De metalen mijntoren staat er wat eenzaam bij. Iets verderop stuiten we op de stånggång. Dit ingenieuze houten stangenstelsel bracht vroeger over een afstand van kilometers de kracht van een waterrad over naar de diepe mijnschachten om de pompen aan te drijven. Ik heb dit systeem nog nergens zo intact gezien als hier.

Terwijl we onze weg langs oude mijngaten vervolgen, kruist een hazelworm ons pad. Deze pootloze hagedis voelt zich uitstekend thuis tussen het gras en het open bos. Omdat je ze niet veel ziet (het is hier een beschermde soort), blijft het elke keer een leuk gezicht. Even later komen we bij een flinke puinberg. De klim naar boven is vrij steil over losse steentjes die glinsteren door het aanwezige erts. Eenmaal boven kijk je uit over het Norameer en de bossen. Dat je op deze berg mag klimmen is tof: het is hier de enige overgebleven puinberg. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was ijzer schaars en zijn vrijwel alle andere bergen afgegraven om de laatste beetjes erts te benutten. Deze berg bleef over omdat hij het verst (te ver) weg lag.

Alles draait om water
Na de afdaling komen we bij het water. Wat nu een doorstroommoeras lijkt vol scherende libellen, blijkt een slim watersysteem. Iets verderop ligt de Dammsjön, het centrale waterreservoir. Om dit meer te voeden, groef men in de 19e eeuw een kanaal van meer dan een kilometer lang om water uit de Lerkesån over te hevelen. Voor Nederlanders: Dit principe doet sterk denken aan de Veluwse sprengenbeken.

In het dorp lopen we langs karakteristieke mijnwerkershuizen met ronde schoorstenen van ijzer. Gebakken stenen waren amper verkrijgbaar, maar restjes ijzer waren er genoeg. Deze restjes gebruikten de bewoners zelf voor het maken van pannen. Dat ging niet altijd goed, mislukte exemplaren werden schoorstenen. Vlak voor het grasveld van de smelterij uit 1856 staat aan de overkant een origineel huis met een grasdak. Rechts staat het houten kolenhuis, dat bewust vrij open is gebouwd zodat de wind de houtskool droog kon waaien. Tijdens een rondleiding met een enthousiaste gids kun je hier de eerste etage van de smelterij bezoeken.

Het grootste werkende waterrad van Zweden
Aan de linkerkant van de smelterij lopen we over een plankenpad langs het water. De eenheid van de oude houten gebouwen met het water maakt dat dit een van mijn lievelingsplekjes hier in het dorp is. De horeca is vandaag gesloten, maar in de zomermaanden is er in de weekends een zomercafé in het huis voor de smelterij.

In de watermolen verderop staat het grootste werkende waterrad van Zweden met een doorsnede van 11,2 meter. Dit rad draait nog steeds en zet het stangenstelsel in beweging.

We volgen het oude spoor tot de steenberg van de Lockgruvan. Deze middeleeuwse groeve is 160 meter diep. Onder leiding van een gids kun je hier afdalen tot 45 meter diepte. Het is nu geen grote groeve meer, want hij staat grotendeels onder water, maar het blijft een erg indrukwekkende ervaring.

Verder wandelend komen we bij de beek. Ook dit vind ik een prachtig stukje in het dorp. Hier hebben diverse watermolens gestaan, wat de stenen restanten in en rond het water bewijzen. Via bruggetjes wandel je langs het snelstromende, meanderende water.

We lopen door een bos vol diepe gaten: de restanten van oude mijnschachten. De Konstgruvan, Bergmästaregruvan, Långgruvan, Fallagruvan, Stalpgruvan, Flintgruvan en de Konung Johansgruvan komen een voor een voorbij. Bij de Storgruvan staat nog een mijnschacht. Helaas heeft deze mijn niet lang dienst gedaan: hij werd pas in 1966 opgeleverd en in 1967 stopten de mijnactiviteiten alweer. Via de tracés van oude spoorlijntjes lopen we ontspannen terug naar de parkeerplaats.

Tip

Wil je zelf Pershyttan verkennen of een rondleiding door het dorp of de Lockgroeve boeken? Bekijk de details op de officiële website van Visit Nora via visitnora.se.

Wil je meer wandelen en ook het aanvoerkanaal en het Dammsjön zien? Volg dan de blauwe pijlen van de rondwandeling Digerberget (10 km). Details vind je op bergslagsleden.se.

Discover Pershyttan: Sweden’s Best-Preserved Mining Village Near Nora
Pershyttan, located near Nora in Bergslagen, is Sweden’s best-preserved mining village. A 6-kilometer cultural trail leads through a historical landscape shaped by centuries of iron production. Key highlights include the historic train station with an information center, the Åkergruvan mine shaft, and a preserved wooden rod line (stånggång). Walkers can climb a leftover slag heap offering views over Lake Nora, explore iron-paneled chimneys on traditional workers’ homes, and discover Sweden’s largest working waterwheel (11.2 meters in diameter). The route also features the flooded Lockgruvan mine, accessible via guided tours and various medieval mine pits nestled in the forest, ending along old railway tracks.

Upptäck Pershyttan: Sveriges bäst bevarade bergsmansby nära Nora
Pershyttan, beläget nära Nora i Bergslagen, är Sveriges bäst bevarade bergsmansby. En 6 kilometer lång kultur- och naturstig leder genom ett historiskt landskap format av sekler av järnhantering. Bland höjdpunkterna finns den gamla järnvägsstationen med informationscenter, Åkergruvans lavett och en bevarad stånggång. Vandrare kan klättra upp på en varpmed utsikt över Norasjön, se unika skorstenar gjorda av gjutjärnsgrytor och upptäcka Sveriges största fungerande vattenhjul (11,2 meter i diameter). Leden passerar även Lockgruvan, som kan besökas med guide, samt flera medeltida gruvhål i skogen, innan den följer de gamla järnvägsspåren tillbaka.